هوش مصنوعی در درگیری‌های ایران و اسرائیل | تحلیل نقش AI در آینده

اهمیت هوش مصنوعی در درگیری بین ایران و اسرائیل بقدری مشهود است که دیگر تنها یک فناوری آینده‌نگرانه نیست؛ بلکه به ابزاری راهبردی در میدان‌های نبرد قرن ۲۱ تبدیل شده است. در حالی‌که بسیاری از کشورها هنوز در مرحله آزمایش کاربردهای نظامی AI قرار دارند، بازیگران اصلی منطقه خاورمیانه، به‌ویژه ایران و اسرائیل، با سرعتی فزاینده این فناوری را در ساختار دفاعی و تهاجمی خود به‌کار گرفته‌اند.

از سامانه‌های تحلیل داده‌های اطلاعاتی تا پهپادهای هوشمند و جنگ سایبری، هوش مصنوعی نقش مهمی در شکل‌دهی به الگوهای درگیری نوین بین ایران و اسرائیل ایفا می‌کند. اهمیت این موضوع نه‌تنها در قدرت تکنولوژیک آن، بلکه در اثرات ژئوپلیتیکی آن برای آینده امنیت منطقه‌ای و جهانی نهفته است.

در این مقاله، سعی داریم با تکیه بر داده‌های معتبر و تحلیل‌های استراتژیک، روند رشد هوش مصنوعی در ایران را بررسی کرده و نشان دهیم کشور عزیزمان چگونه در حال استفاده از AI به عنوان ابزاری برای بازدارندگی، قدرت‌نمایی، و تغییر موازنه در تقابل با اسرائیل است.

۱.راهبرد ایران در توسعه هوش مصنوعی در درگیری‌های ایران و اسرائیل

در سال‌های اخیر، جمهوری اسلامی ایران هوش مصنوعی را نه به‌عنوان یک فناوری لوکس، بلکه به‌عنوان ابزار قدرت ملی تعریف کرده است. یکی از نقاط عطف این رویکرد، سخنرانی رهبر جمهوری اسلامی در سال ۱۴۰۰ بود که تأکید کردند:

«هوش مصنوعی به‌زودی مدیریت جهان را در دست خواهد گرفت؛ و ما نباید از این رقابت جهانی عقب بمانیم.»

تدوین سند راهبرد ملی هوش مصنوعی

در پاسخ به این نگاه، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و مرکز ملی فضای مجازی سندی با عنوان «نقشه راه ملی توسعه هوش مصنوعی» منتشر کردند که هدف آن رساندن ایران به جمع ۱۰ کشور برتر دنیا در حوزه AI تا سال ۱۴۱۰ شمسی (۲۰۳۲ میلادی) است.

مطابق این سند، محورهای کلیدی پیشرفت ایران در AI عبارت‌اند از:

• کاربرد در صنایع دفاعی، امنیتی و نظامی
• توسعه زیرساخت‌های پردازشی (ابررایانه‌ها و دیتاسنترها)
• پرورش ۲۰ هزار نیروی متخصص در حوزه AI تا سال ۱۴۱۰
• گسترش سامانه‌های نظارت هوشمند و تحلیل داده‌های کلان (Big Data)

بودجه و تمرکز سازمانی

در لایحه بودجه ۱۴۰۲، نزدیک به ۱۲۰۰ میلیارد تومان بودجه مستقیم برای توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی در نظر گرفته شد. همچنین سازمان‌هایی مانند:

• سپند (سازمان پژوهش‌های نوین دفاعی)
• سازمان فضایی ایران
• مرکز نوآوری و هوش مصنوعی دانشگاه شریف و تهران
  نقش مستقیم در طراحی و اجرای این سیاست‌ها دارند.

جایگاه جهانی ایران در پژوهش‌های AI

طبق داده‌های Naturehttps://www.natureindex.com/ Index و Scopus، ایران در سال ۲۰۲۳ از نظر تعداد مقالات علمی در زمینه هوش مصنوعی رتبه‌ی ۱۵ جهان را کسب کرده است؛ بالاتر از کشورهایی مانند ترکیه، مصر و حتی رژیم صهیونیستی از نظر کمّی. این جایگاه نشان‌دهنده تمرکز گسترده علمی و دانشگاهی بر این حوزه است، هرچند از نظر کاربرد صنعتی و نظامی هنوز فاصله زیادی با چین و آمریکا دارد.

۲. کاربردهای نظامی هوش مصنوعی در درگیری‌های ایران و اسرائیل

یکی از مهم‌ترین حوزه‌های تمرکز ایران در زمینه هوش مصنوعی، استفاده ازفناوری هوش مصنوعی در سامانه‌های دفاعی و تسلیحاتی است. این روند با هدف افزایش قدرت بازدارندگی، پاسخ سریع، و به‌کارگیری ابزارهای جنگ نامتقارن انجام می‌شود.

۲.۱ پهپادهای مجهز به هوش مصنوعی در درگیری بین ایران و اسرائیل

ایران طی دو دهه گذشته به یکی از تولیدکنندگان اصلی پهپاد در منطقه تبدیل شده است. پهپادهایی نظیر شاهد ۱۲۹، شاهد ۱۳۶ و مهاجر ۶ نه تنها توان پرواز بلندمدت و هدف‌گیری دقیق دارند، بلکه در نسل‌های جدیدتر، از پردازش تصویری مبتنی بر هوش مصنوعی برای:

• شناسایی اهداف متحرک،
• تشخیص چهره،
• و خودکارسازی تصمیم‌گیری در عملیات تهاجمی
  استفاده می‌شود.

به گزارش Al-Monitor و Defense Update، برخی از این پهپادها به قابلیت تعقیب هدف مبتنی بر یادگیری ماشین مجهز شده‌اند که مشابه فناوری به‌کاررفته در پهپادهای اسرائیلی Hermes است.هوش مصنوعی در درگیری‌های ایران و اسرائیل در حوزه نظامی نقش تعیین کننده ایی ایفا می کند.

۲.۲ سیستم‌های کنترل آتش هوشمند

در برخی سامانه‌های موشکی و توپخانه‌ای ایران مانند «سراج» یا سامانه‌های دریایی سپاه، از الگوریتم‌های هوشمند برای:

• اصلاح مسیر گلوله‌باران،
• پیش‌بینی حرکات هدف،
• و بهینه‌سازی شلیک خودکار
  استفاده می‌شود. این فناوری، دقت اصابت را در شرایط متحرک و شبانه افزایش می‌دهد.

۲.۳ ربات‌های زمینی و امنیت مرزی

از سال ۱۳۹۸، مرکز تحقیقات دفاعی ایران نمونه‌هایی از ربات‌های زمینی هوشمند برای گشت‌زنی مرزی و کشف نفوذ دشمن را معرفی کرده است. این ربات‌ها از پردازنده‌های دید ماشین برای تشخیص تهدید در مناطق کویری و مرزی استفاده می‌کنند. همچنین سیستم‌های ثابت دیده‌بانی در مرزهای شرقی کشور به سامانه‌های AI محور ارتقاء یافته‌اند.

۲.۴ فرماندهی و کنترل (C4ISR)

هوش مصنوعی در ساختار C4ISR (فرماندهی، کنترل، ارتباطات، رایانه، اطلاعات، نظارت و شناسایی) نیز وارد شده است. سامانه‌هایی مانند فلق و بصیر، با کمک هوش مصنوعی، می‌توانند:

• داده‌های جمع‌آوری‌شده از پهپادها، رادارها و شنودها را تحلیل کرده،
• تهدیدات را اولویت‌بندی کنند،
• و به‌طور هوشمند هشدار صادر نمایند.

۳. جنگ سایبری ایران و اسرائیل با کمک هوش مصنوعی

در کنار تسلیحات فیزیکی، جنگ‌های نوین به‌طور فزاینده‌ای به سمت عملیات سایبری و روانی مبتنی بر هوش مصنوعی سوق پیدا کرده‌اند. ایران نیز با تکیه بر توانمندی‌های بومی و الگوبرداری از ساختارهای در حال توسعه در سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های قابل توجهی در این حوزه انجام داده است.

۳.۱ افزایش حملات سایبری ایران با پشتیبانی هوش مصنوعی در نبرد منطقه‌ای

طبق گزارش شرکت امنیتی Recorded Future، ایران از فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی برای:

• شبیه‌سازی پیام‌های ایمیلی (فیشینگ هوشمند)،
• تولید محتوای جعلی (deepfake)،
• و خودکارسازی نفوذ به سامانه‌های حیاتی
  استفاده می‌کند. این ابزارها به مهاجمان ایرانی اجازه می‌دهد تا با حداقل دخالت انسانی، حملاتی دقیق‌تر و پیچیده‌تر انجام دهند.

در سال ۲۰۲۳، مایکروسافت و گوگل گزارش‌هایی منتشر کردند که نشان می‌داد گروه‌های هکری منتسب به ایران از ابزارهای هوش مصنوعی برای تولید محتوای تبلیغاتی جعلی، جعل هویت شخصیت‌های خبری و گمراه‌سازی افکار عمومی استفاده کرده‌اند.

۳.۲ عملیات شناختی و اطلاعاتی مبتنی بر هوش مصنوعی در درگیری‌های ایران و اسرائیل

هوش مصنوعی در ایران نه‌تنها برای نفوذ فنی، بلکه برای جنگ شناختی نیز به‌کار گرفته شده است؛ یعنی تلاش برای تغییر باور، رفتار یا تصمیم‌گیری دشمن از طریق انتشار هدفمند اطلاعات.
در این راستا:

• اکانت‌های جعلی با پروفایل‌های عادی تولید شده‌اند که به‌صورت خودکار پست‌گذاری می‌کنند.
• محتواهای تولید شده با AI برای ایجاد دوقطبی، بی‌ثباتی روانی و سردرگمی اطلاعاتی طراحی می‌شوند.

مطالعه‌ای از Stanford Internet Observatory نشان داد که برخی کمپین‌های آنلاین به زبان‌های عبری، عربی و انگلیسی با منشأ ایران، ساختار تولید محتوای ماشینی و الگوهای رفتاری الگوریتمی داشتند.

۳.۳ پلتفرم‌های بومی برای عملیات امنیتی

ایران در کنار ابزارهای جهانی، توسعه پلتفرم‌های هوشمند بومی را نیز آغاز کرده است. یکی از این نمونه‌ها، پروژه‌ی موسوم به “سیمرغ” است؛ سامانه‌ای که گفته می‌شود با کمک یادگیری ماشین، داده‌های استخراج‌شده از پیام‌رسان‌ها، دوربین‌های شهری، و رفتار کاربران را تحلیل کرده و برای شناسایی تهدیدهای احتمالی داخلی یا خارجی به کار می‌برد.

جمع‌بندی بخش سوم:

توانایی‌های سایبری ایران، با بهره‌گیری از هوش مصنوعی وارد مرحله‌ای جدید شده‌اند؛ جایی که حمله به ذهن و اطلاعات مردم، به اندازه حمله به زیرساخت‌های نظامی اهمیت دارد. همین مسئله موجب نگرانی فزاینده در میان کشورهای غربی و همچنین اسرائیل شده است. که منشا این نگرانی از به قدرت رسیدن کشور عزیزمان ایران می باشد که با تکیه بر دانش جوانان خود توانسته است در سال های اخیر به پیشرفت های بزرگی نائل آید و برای تمامی ما مردم ایران غرورآفرین باشد.

۴. همکاری‌های منطقه‌ای و بین‌المللی ایران در حوزه هوش مصنوعی

اگرچه تحریم‌های بین‌المللی مانع از ارتباط گسترده ایران با کشورهای غربی در حوزه فناوری‌های نوین شده‌اند، اما کشور عزیزمان ایران با هوشمندی مسیر دیگری را برای گسترش توانمندی‌های خود در حوزه هوش مصنوعی انتخاب کرده: همکاری راهبردی با کشورهایی مانند چین، روسیه، و سوریه.

۴.۱ نقش چین و روسیه در تقویت هوش مصنوعی نظامی ایران

یکی از مهم‌ترین شرکای ایران در این زمینه، جمهوری خلق چین است. بر پایه تفاهم‌نامه همکاری ۲۵ ساله ایران و چین، زمینه‌هایی چون هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، پردازش ابری و داده‌های کلان به‌عنوان محورهای کلیدی همکاری تعریف شده‌اند.

به گزارش South China Morning Post و The Diplomat:

• دانشگاه‌های ایران از سال ۲۰۱۹ چندین پروژه مشترک تحقیقاتی با دانشگاه‌های چینی مانند Tsinghua و CAS آغاز کرده‌اند.
• برخی مراکز داده بزرگ در ایران با هوشمندی مهندسین ایرانی و همچنین همکاری مهندسان چینی طراحی و تجهیز شده‌اند.

۴.۲ همکاری با روسیه: انتقال تجربه نظامی و امنیتی

با شدت گرفتن همکاری‌های دفاعی میان ایران و روسیه از سال ۲۰۲۲ به بعد (به‌ویژه در بحران اوکراین)، حوزه هوش مصنوعی نظامی نیز به بخشی از این همکاری‌ها تبدیل شده است. طبق گزارش Institute for the Study of War (ISW):

• مهندسان ایرانی و روسی در زمینه ارتقاء سامانه‌های پهپادی، الگوریتم‌های هدایت هدف، و پردازش تصاویر رزمی تبادل تجربه دارند.
• کارخانه‌های تولید مشترک پهپاد در خاک روسیه، که برخی مدل‌های آن با AI هدایت می‌شوند، شاهد همکاری فناورانه هستند.
• ایران از تجربه روسیه در پیاده‌سازی زیرساخت‌های فرماندهی و کنترل هوشمند (C4ISR) بهره‌مند شده است.

۴.۳ نقش سوریه و محور مقاومت

طبق تحلیل‌های Al Jazeera Intelligence Unit:

• پهپادهای ایرانی با قابلیت تشخیص چهره و ارسال زنده ویدیو با استفاده از هوش مصنوعی، در عملیات‌ علیه گروه‌های مسلح در سوریه مورد استفاده قرار گرفته‌اند.
• برخی الگوریتم‌های تشخیص حرکت و تحلیل موقعیت نیز برای نخستین‌بار در میدان نبرد سوریه به کار برده شدند.

جمع‌بندی بخش چهارم:

ایران با رویکردی استراتژیک، همکاری‌های فناورانه خود را با قدرت‌های شرقی گسترش داده تا بتواند مسیر پیشرفت در حوزه AI را با وجود فشارهای غربی ادامه دهد. این همکاری‌ها نه‌تنها در سطح علمی و صنعتی، بلکه در حوزه‌های نظامی و اطلاعاتی نیز نقش پررنگی ایفا می‌کنند.

۵. موانع ایران در توسعه هوش مصنوعی برای درگیری‌های نظامی با اسرائیل

اگرچه ایران در سال‌های اخیر گام‌های بزرگی در زمینه هوش مصنوعی برداشته، اما این مسیر بدون مانع نبوده است. توسعه یک زیرساخت AI پیشرفته، به‌ویژه در حوزه‌های حساس مانند دفاع و امنیت، نیازمند شرایطی است که ایران به دلایل داخلی و بین‌المللی، با چالش‌های متعددی روبه‌رو است.

۵.۱ تحریم‌های فناورانه و محدودیت در واردات سخت‌افزار

یکی از مهم‌ترین موانع پیشرفت ایران، دسترسی محدود به سخت‌افزارهای پیشرفته پردازشی است. تراشه‌هایی نظیر:

• NVIDIA A100 یا H100
• Google TPU
• یا سیستم‌های دارای GPUهای موازی با توان بالا
  در پروژه‌های AI نقشی حیاتی دارند.

اما به دلیل تحریم‌های ایالات متحده، فروش این محصولات به ایران ممنوع است. در نتیجه، ایران ناچار به استفاده از:

• تجهیزات قدیمی‌تر یا واردات غیررسمی از طریق واسطه‌ها
• و یا طراحی شتاب‌دهنده‌های بومی (که همچنان در سطح پایین‌تری هستند) شده است.

۵.۲ تمرکزگرایی دولتی و کم‌رنگ بودن بخش خصوصی

در حالی‌که موفق‌ترین کشورهای دنیا در حوزه AI مانند چین و آمریکا بر همکاری بخش خصوصی تکیه می‌کنند، در ایران بخش عمده پروژه‌های هوش مصنوعی توسط نهادهای حکومتی، نظامی یا امنیتی هدایت می‌شود.
این موضوع منجر به:

• کاهش نوآوری و رقابت
• فرار مغزها به خارج از کشور
• نبود اکوسیستم استارتاپی فعال در حوزه AI نظامی شده است.

۵.۳ ضعف در تولید داده و آموزش الگوریتم‌ها

برای توسعه الگوریتم‌های هوشمند کارآمد، نیاز به حجم وسیعی از داده‌های ساختاریافته و باکیفیت است. ایران هنوز در زمینه:

• ساخت دیتاست‌های نظامی استاندارد
• پردازش داده‌های بلادرنگ (Real-Time)
• استفاده از داده‌های ترکیبی چندمنظوره
  با محدودیت روبه‌رو است.

۵.۴ خطر وابستگی به شرکای خارجی

اگرچه همکاری با چین و روسیه در ظاهر مزیت است، اما برخی کارشناسان معتقدند این همکاری‌ها می‌تواند ایران را در دام فناوری وابسته قرار دهد؛ به‌گونه‌ای که وابستگی به واردات فناوری، نرم‌افزار و تعمیرات، در بلندمدت خود به یک نقطه ضعف راهبردی تبدیل شود.

جمع‌بندی بخش پنجم:

چالش‌های پیش‌روی ایران در حوزه AI نظامی، ترکیبی از فشارهای خارجی و ساختار ناکارآمد داخلی است. عبور از این موانع، نیازمند اصلاح سیاست‌گذاری، آزادی عمل بیشتر برای شرکت‌های خصوصی، و سرمایه‌گذاری هوشمندانه در زیرساخت‌های محاسباتی و داده‌ای است.

۶. آینده درگیری ایران و اسرائیل در عصر هوش مصنوعی و جنگ هوشمند

با شتاب گرفتن روند هوشمندسازی سامانه‌های نظامی، آینده درگیری‌های منطقه‌ای دیگر به میدان‌های سنتی محدود نمی‌شود. ایران و اسرائیل هر دو به سمت جنگ‌هایی پیش می‌روند که در آن، الگوریتم‌ها، داده‌ها و تصمیم‌گیری‌های لحظه‌ای ماشینی نقشی تعیین‌کننده خواهند داشت.

در ادامه، چند سناریوی محتمل برای آینده نقش هوش مصنوعی در این رقابت منطقه‌ای ارائه می‌شود:

۶.۱ سناریو اول: بازدارندگی متقابل با هوش مصنوعی

در این سناریو، هر دو کشور با گسترش سیستم‌های شناسایی خودکار، موشک‌های هوشمند و پهپادهای AI محور، وارد فاز «بازدارندگی دیجیتال» می‌شوند؛ یعنی هر گونه اقدام خصمانه به سرعت از طریق سیستم‌های خودکار شناسایی و پاسخ داده می‌شود. این حالت می‌تواند ریسک جنگ مستقیم را کاهش دهد، اما در مقابل، احتمال بروز اشتباه محاسباتی توسط الگوریتم‌ها نیز بالاست.

۶.۲ سناریو دوم: جنگ سایبری تمام‌عیار

در صورت افزایش تنش‌ها، جنگ از فضاهای فیزیکی به دنیای سایبری منتقل می‌شود. در این حالت، هر دو کشور از AI برای:

• نفوذ به زیرساخت‌های حیاتی
• تولید اطلاعات نادرست برای ایجاد آشوب اجتماعی
• و مختل کردن تصمیم‌گیری نظامی
  استفاده می‌کنند. این نوع نبرد، بی‌صدا و بی‌خون اما بسیار تأثیرگذار است.

۶.۳ سناریو سوم: درگیری نیابتی با فناوری هوشمند

ایران ممکن است از هوش مصنوعی برای تقویت نیروهای نیابتی خود در لبنان، سوریه و یمن بهره ببرد. این نیروها می‌توانند با:

• پهپادهای خودران
• سیستم‌های هدایت هوشمند حملات
• و تحلیل داده‌های میدانی در زمان واقعی
  تجهیز شوند. اسرائیل نیز با پاسخ‌های مشابه، درگیری‌ها را وارد مرحله‌ای جدید از نبرد نیابتی هوشمند خواهد کرد.

۶.۴ سناریو چهارم: مسابقه تسلیحاتی هوش مصنوعی در منطقه

با ورود کشورهای دیگری مانند عربستان، ترکیه و امارات به میدان هوش مصنوعی نظامی، خاورمیانه ممکن است شاهد یک رقابت تسلیحاتی دیجیتال گسترده باشد. این رقابت می‌تواند به:

• تشدید بی‌ثباتی منطقه
• و بروز «حوادث اشتباه الگوریتمی» منجر شود که هیچ‌کس قصد واقعی آن را نداشته باشد.

نتیجه‌گیری نهایی

ایران اگرچه با موانع و تحریم‌های شدید مواجه است، اما با استفاده از هوش مصنوعی در حال ساخت یک نیروی دفاعی ترکیبی است که در آن قدرت سخت و نرم به‌صورت هوشمند ترکیب شده‌اند.
نقش این فناوری در آینده‌ی منازعه با اسرائیل، چه در قالب بازدارندگی، چه در قالب درگیری، غیرقابل انکار است. سیاست‌گذاران و تحلیل‌گران منطقه‌ای باید این روند را با دقت دنبال کرده و برای سناریوهای احتمالی آماده باشند.

ایران و هوش مصنوعی: گامی فراتر از تحریم‌ها

در میان تمام محدودیت‌ها، تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی، پیشرفت ایران در حوزه هوش مصنوعی یک دستاورد تحسین‌برانگیز و نشانه‌ای از اراده ملی و نبوغ بومی است. جمهوری اسلامی ایران، با تکیه بر ظرفیت‌های علمی، دانشگاهی و راهبردی خود، توانسته مسیر بومی‌سازی فناوری‌های پیشرفته را آغاز کرده و در حوزه‌هایی همچون دفاع هوشمند، جنگ سایبری و سامانه‌های هوشمند اطلاعاتی جایگاه ویژه‌ای کسب کند. این روند نه‌تنها نشان‌دهنده بلوغ فناورانه ایران در مواجهه با تهدیدهای نوین است، بلکه گواهی بر آن است که ملتی با اتکا به دانش و عزم، می‌تواند بدون اتکا به قدرت‌های غربی، در مسیر استقلال تکنولوژیک گام‌های بزرگی بردارد.